Qiimayn Dastuuri ah iyo Talooyin ku Saabsan Sagaalka Qodob ee Xukuumaddu Soo Jeedisay
Qore: Ismail H Warsame
Hordhac
Dastuurku waa heshiiska aasaasiga ah ee shacabka iyo dowladda, waana saldhigga sharciyadda hay’adaha, xuquuqda muwaadiniinta iyo xaddidaadda awoodda dowladda. Wax-ka-beddelkiisu waa inuu waafaqsanaadaa mabaadi’da sarreynta Dastuurka, awoodda shacabka, kala-soocidda awoodaha, madax-bannaanida Garsoorka iyo isla-xisaabtanka.
Qiimaynta Sagaalka Qodob
1. Qodobka 37aad – Xuquuqda Shaqaalaha
Kordhinta nasashada toddobaadlaha ah iyo ilaalinta fasaxyada shaqaaluhu waxay xoojinayaan xuquuqda aasaasiga ah ee shaqaalaha. Hase yeeshee, xuquuq dastuuri ahi waxay u baahan tahay dammaanad sharci iyo awood lagu dhaqan-geliyo.
Talo: In si cad loo qeexo cidda xuquuqahani khuseeyaan, waajibaadka loo-shaqeeyayaasha iyo habka lagu xaqiijinayo fulintooda.
2. Qodobka 41aad – Xuquuqda Siyaasadeed ee Muwaadinka
Xaqa codbixintu waa muujinta awoodda shacabka. Isdiiwaangelinta hore waxay fududayn kartaa ka-qaybgalka dhallinyarada, balse madmadowga da’du wuxuu dhalin karaa muran sharci iyo kala-duwanaansho ku yimaadda hirgelinta xuquuqda codbixinta.
Talo: In la kala caddeeyo da’da isdiiwaangelinta iyo tan codbixinta, lana xaqiijiyo in muwaadinku xaqa codbixinta yeesho marka uu buuxiyo 18 sano.
3. Qodobka 44aad – Doorashada Madaxweynaha iyo Madaxweyne Ku-xigeenka
In doorashada tooska ah lagu beddelo mid Baarlamaani ah waxay beddelaysaa habka ay madaxda fulintu ku helayaan awooddooda doorasho. Labada habba waxay yeelan karaan sharciyad dimuqraadiyadeed, balse waxay ku kala duwan yihiin xiriirka Madaxweynaha, Baarlamaanka iyo shacabka.
Talo: In Xukuumaddu soo bandhigto sababaha iyo caddaymaha keenay dib-u-eegista nidaamkii 2023, lana caddeeyo sida loo ilaalinayo isla-xisaabtanka Madaxweynaha iyo awoodda shacabka ee doorashada hoggaanka.
4. Qodobka 47aad – Nidaamka Xisbiyada Siyaasadeed
Nidaamka xisbiyadu waa tiir ka mid ah dimuqraadiyadda iyo siyaasadda loo dhan yahay. Tirtiridda qodob nidaaminaya beddelka xisbi burbura waxay keeni kartaa faaruq sharci haddii aan la caddayn shuruudaha aqoonsiga, sii-jiritaanka iyo kala-dirista xisbiyada.
Talo: In Qodobbada 46aad iyo 47aad la iswaafajiyo, lana xaqiijiyo tartan siyaasadeed oo caddaalad ah, shuruudo cad iyo xaqa racfaanka.
5. Qodobka 74aad – Qaab-dhismeedka Hay’adda Fulinta
Ku darista Wasiiru-dowlayaasha waxay caddayn kartaa qaab-dhismeedka Xukuumadda, balse magacaabista xilal dastuuri ah waa inay la socotaa qeexidda awoodaha, waajibaadka iyo masuuliyadda sharci ee xilalkaas.
Talo: In la caddeeyo shaqada Wasiiru-dowlayaasha, cidda ay hoos yimaadaan iyo habka lagula xisaabtamayo.
6. Qodobka 81aad – Buuxinta Jagada Madaxweyne Ku-xigeenka
In xisbiga aqlabiyadda leh loo wareejiyo awoodda soo magacaabista Madaxweyne Ku-xigeenka waxay beddelaysaa habkii Golaha Wakiilladu si toos ah ugu dooran jiray qofka buuxinaya jagada. Waxay sidoo kale dhalinaysaa su’aalo ku saabsan awoodda Baarlamaanka iyo xaaladaha aan xisbi keli ahi aqlabiyad haysan.
Talo: In la caddeeyo macnaha aqlabiyadda, xuquuqda Baarlamaanka ee diidmada musharraxa, xaaladaha isbahaysiga iyo habka looga hortagayo bannaanaansho daba dheeraada.
7. Qodobka 90aad – Madax-bannaanida Maxkamadda Sare
Madax-bannaanida Garsoorku waa dammaanadda sarreynta Dastuurka iyo ilaalinta xuquuqda muwaadiniinta. Muddo-xileedka shanta sano ah iyo suurtagalnimada dib-u-magacaabistu waxay dhalinayaan su’aasha ah in garsoorayaashu si madax-bannaan u go’aamin karaan dacwadaha khuseeya hay’adaha awoodda u leh magacaabistooda.
Talo: In la dejiyo dammaanado cad oo ku saabsan magacaabista, dib-u-magacaabista, xil-ka-qaadista iyo amniga muddo-xileedka garsoorayaasha, si looga hortago faragelin siyaasadeed.
8. Qodobka 113aad – Madax-bannaanida Guddiga Doorashooyinka
Doorasho xor iyo xalaal ahi waxay ku xirnaan kartaa kalsoonida lagu qabo hay’adda maamulaysa. Tartanka furan ee xubnaha Guddigu wuxuu kor u qaadi karaa hufnaanta, balse magaca tartan furan keligiis ma dammaanad qaadayo madax-bannaani.
Talo: In la caddeeyo cidda soo xulaysa guddiga xulista, shuruudaha musharraxiinta, habka qiimaynta, ka-hortagga danaha iska hor imanaya iyo awoodda Madaxweynaha iyo Baarlamaanka ee ansixinta.
9. Qodobka 126aad – Shuruudaha Xubnaha Golayaasha Deegaanka
Kor u qaadista heerka waxbarashada waxay la xiriiri kartaa tayada maamulka, balse xaqa muwaadinka ee isu-sharraxidda xil dadweyne waa xuquuq siyaasadeed. Shuruud waxbarasho oo adag waxay saamayn ku yeelan kartaa matalaadda bulshada, gaar ahaan deegaannada ay fursadaha waxbarashadu xaddidan yihiin.
Talo: In la qiimeeyo saamaynta shuruuddan, lana tixgeliyo aqoon u dhiganta, waayo-aragnimo iyo tababar, iyadoo la ilaalinayo sinnaanta fursadaha siyaasadeed.
Gunaanad: Dastuurka iyo Xadka Awoodda Wax-ka-beddelka
Mabaadi’da aasaasiga ah ee Dastuurka waxaa loogu talagalay inay sii jiraan marka ay isbeddelaan xukuumadaha iyo duruufaha siyaasadeed. Hase yeeshee, in mabda’ gaar ahi sharci ahaan yahay mid aan la beddeli karin waxay ku xiran tahay Dastuurka iyo xeerarka khuseeya.
Sidaas darteed, saddex su’aalood ayaa mudan in wadatashiga dadweynuhu ka jawaabo:
- Wax-ka-beddelladu ma waafaqsan yihiin Dastuurka iyo habraaciisa wax-ka-beddelka?
- Ma ilaalinayaan awoodda shacabka, kala-soocidda awoodaha, madax-bannaanida hay’adaha iyo xuquuqda muwaadiniinta?
- Ma jiraan dammaanado iyo habraacyo cad oo ka hortagaya in isbeddelladu abuuraan muran dastuuri ah mustaqbalka?
Dastuurka Puntland waa inuu noqdaa saldhigga joogtada ah ee nidaamka dowladnimo, ee aanu noqon xeer lagu saleeyo oo keliya baahiyaha siyaasadeed ee xukuumad kasta.
Wadatashiga dadweynaha iyo go’aanka Golaha Wakiilladuba waa inay ku dhisnaadaan sharciyad, caddayn, dood furan iyo ilaalinta mabaadi’da aasaasiga ah ee Dastuurka.